نقش روزه در...........
در قرآن كريم همچنان كه ماه رمضان و وجوب روزه در آن براي مسلمانان بيان شده است از وجود آن در ميان اقوام گذشته نيز خبر ميدهد؛ بلكه بر اساس برخي از روايات، روزه گرفتن درميان اقوام گذشته به مراتب مشكلتر از روزه گرفتني است كه براي مسلمان به عنوان يك تكليف بيان شده است.
براساس آيات قرآن كريم و روايات وارده براي روزه دو فلسفه اساسي بيان شده است:
1- خود سازي وبرقراري رابطه معنوي ميان خلق و خالق، چنانكه خداوند متعال ميفرمايد: «يا ايهاالذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب علي الذين من قبلكم لعلكم تتقون.1» (اي كساني كه ايمان آورده ايد روزه بر شما واجب شده است چنانكه بر امت هاي پيش از شما نيز واجب شده بود، شايد كه پرهيز گار شويد)
از اين آيه مباركه چنين استفاده ميشود كه تقوا و پرهيز گاري عامل اصلي در برقراري اين ارتباط ميباشد و در پرتو روزه اين تقوي امكان پذير است.
2- درك مشكلات مختلف از جمله فقر وناداري همنوعان، در دعاهاي وارده از معصومين (ع) و هم چنين رواياتي كه در اين خصوص وارد شده است يكي از مهم ترين فلسفه هاي وجوب روزه را تساوي فقرا با اغنياء ميداند.
نكته قابل توجه در اين زمينه اين است كه متأسفانه «مرسوم خام انديشان است كه در بررسي سود و زيان يك فرمان اسلامي تنها به فوايد جسمي و بهداشتي و حد اكثر فوايد اجتماعي آن توجه ميكنند، در حالي كه پيروي از احكام اگر تنها به جهت همين فوايد صوري باشد و نه به عنوان اطاعت از خداي متعال ما هرگز به بندگي و تسليم در برابر خداوند كه از اهداف مترقي و برتر اسلام است نخواهيم رسيد؛ به همين جهت روزه حتما بايد با نيت و قصد قربت و براي رضاي خدا انجام شود و بدون نيت باطل است، روزه بدون نيت وقصد قربت ممكن است فوايد جسمي را دارا باشد ولي سازندگي و فوايد روحي اين عبادت انسان ساز را فاقد خواهد بود، مسلمان بايد تسليم خداي متعال باشد نه پرستنده تشخيص خود، بدهي است كه اگر در مسير تسليم در برابر حق فلسفه احكام را نيز پي جويي كنيم و به برخي از آنها برسيم شايسته و پسنديده است2.»
سازندگي روح
در مورد نقش روزه در رابطه با خود سازي از تحليل و بررسي هاي علمي و تفسيري قرآن كريم در ذيل آيه مباركه فوق كه بگذريم به روايات معتبره و دلنشيني از معصومين (ع) بر ميخوريم، سخنان نغزي كه آن بزرگواران در اين زمينه بيان نموده اند و علما و پرهيز گاران از امت پيامبر بر طبق ان عمل نموده و به جاهاي كه انتظار نداشته اند رسيده اند، بحدي زياد است كه در امثال اين نوشتار جاي نمي گيرد و نيازمند تأليف كتابهاي متعددي ميباشد، از جمله آن بيانات فرمايشات پيامبر بزرگوار اسلام درخطبه شعبانيه است كه از زبان مبارك مولي الموحدين علي ابن ابيطالب (ع) روايت شده است، حضرت در اين خطبه چنين بيان ميدارد: «بدرستيكه ماه خدا با بركت و رحمت و آمرزش بسوي شما رو كرده است، ماهي كه نزد خدا از بهترين ماهها است و شبها و روزهاي آن از بهترين شبها و روزها است و ساعات آن از بهترين ساعات ميباشد، و آن ماهي است كه به مهماني خدا دعوت شده ايد، ماهي كه نفس هاي شما تسبيح، اعمال شما مقبول ودعاهاي شما مستجاب است.3»
در حقيقت ماه رمضان ماهي است كه خود خواهي و خود پرستي و اطاعت از هواهاي نفساني بايد كنار رود وهرچه داريم را متعلق به ذات احديت بدانيم، و به عبارتي، وارستگي را با گرسنگي بدست آوريم؛ زيرا شكمها معمولا هرگاه مملو از غذاهاي ناهمگون باشد، روند فعاليتهاي فكري را كند نموده و افكار حيواني و شئونات حيواني انسان تقويت ميگردد؛ اما شكمهاي خالي ميتواند جايگاهي بس بلندي در معرفت نفس ومعبود داشته باشد، كه اگر به آن درجه رسيد غير از خدا چيزي ديگري را شريك اعمال و رفتار هاي خود ندانسته و راهي براي اينكه از بندگان مخلص خدا باشد پيدا خواهد نمود، در دعا شريفي كه ابو حمزه ثمالي از امام زين العابدين نقل نموده است چنين ميخوانيم: «خدايا من تورا به تو شناختم وتو مرا بر وجود خودت دلالت فرمودي و به سوي خود خواندي و اگر تو نبودي من نمي دانستم تو چيستي4»
بهر حال ماه رمضان تجلي گاه عاشقان كوي دوست است كه انسان ميتواند خود را با خواندن دعاهاي پرفيضي چون دعاي سحر، دعاي ابوحمزه ثمالي، دعاي جوشن كبير و... به محبوب خويش نزديك نموده و فرصت هاي پيش آمده را غنيمت بشمرد، كه مبادا گذر ايام او را به خواب غفلت فرو برده و روزي از آن بيدار شود كه ديگر زماني براي استشمام عطر عبادت باقي نمانده باشد.
برخي از معضلات ومشكلات اجتماعي كه با روزه قابل درمان است
قبل از اينكه در اين زمينه وارد بحث شوم تذكر اين نكته لازم است كه فهرست اين معضلات برگرفته شده از دعاي شريفي است كه براي قرائت در هر روز از ماه رمضان بعد از هر فريضه از پيامبر گرامي اسلام وارد شده است و مومنين هر روز آن را بعد از نمازهاي شان قرائت ميكنند، منتها بر خي از عناوين كه در آنجا آمده تحت يك عنوان قابل جمع بود كه اين كار صورت گرفت و با تلخيص آن عناوين، پيرامون هريك بطور خلاصه نكاتي ارائه مي گردد.
1) فقر
يكي از عوامل بدبختي در جوامع بشري فقر و تنگدستي است، فقر گذشته از اينكه چه مشكلات را براي فرد در بر دارد بسياري از پيامدهاي آن، جامعه را نيز تهديد مينمايد مثلا بزهكاري هاي مانند سرقت، تكدي گري، كارتن خوابي و ايجاد وضع نامناسب براي زندگي شهري و بهم ريختن اوضاع بهداشت و مسايل از اين قبيل، اموراتي است كه عموم جامعه از آن رنج خواهد برد، در فرهنگ اسلامي براي ريشه كني فقر تدابير بسيار و مهمي سنجيده شده است كه بوسيلهي آن فقر و تنگدستي و در نتيجه بسياري از مفاسد اجتماعي و فردي را بر طرف خواهد نمود، وضع قوانيني چون خمس، زكات، صدقات مستحبه، ارث، وقف، و.....، همه از جمله چيزهاي است كه اگر بخوبي اجرا شود شايد بسياري از اين بدبختي هاي را كه امروزه در جوامع اسلامي شاهد هستيم نداشتيم، اما خداوند حكيم كه بهتر از هركس عالم به وضع نيازمندان است با واجب نمودن روزه در ماه مبارك رمضان بر عموم مسلمانان، راه ديگري براي اين امر سنجيده است، اين ماه فرصتي است كه شكمهاي سير بياد شكم هاي گرسنه بيافتد و بخشي از ثروت خدا دادي خويش را در اختيار مستمندان جامعه قرار بدهد.
«در حديث است كه از حضرت امام حسن عسكري (ع) پرسيدند: چرا روزه واجب شده است؟ فرمودند: تا ثروتمند درد گرسنگي را در يابد و به فقير توجه كند5.»
«در حديث ديگر آمده است كه هشام از امام صادق (ع) علت روزه را پرسيد، امام فرمود: جز اين نيست كه خداي (عزوجل) روزه را واجب كرد تا غني و فقير باهم به واسطه آن مساوي گردند و اين بدان جهت است كه غني رنج گرسنگي را لمس نكرده بوده تا به فقير رحم كند و هروقت چيزي خواسته قدرت بدست آوردن آن را داشته است پس خداي (عز وجل ) خواسته است كه ميان بندگانش يكنواختي بوجود آورد و ثروتمند درد گرسنگي را بچشد تا برضعيف رقت كند و برگرسنه رحم نمايد 6.»
ماه رمضان وسيله مناسبي براي جبران غفلت هاي گذشته انسان است كه اگر بخود آمد قهرا به درجات عالي از معنويت خواهيد رسيد، و اگر خداي نا كرده در همان غفلت خود باقي بماند، و همانند حيوانات هم و غم او پر نمودن شكم خودش باشد، در حقيقت از زمره آدميان خارج و به جمع حيوانات خواهد پيوست چنانكه شاعر ميسرايد:
تو كز محنت ديگران بي غمي= نشايد كه نامت نهند آدمي.
2) غم و اندوه
همه انسانها در طول زندگي خود گرفتار يكسري اندوه و غم هاي كمر شكني است كه اگر اطرافيان، صاحبان قدرت و ثروت و...، از آنان غافل شوند، دچار بسياري از امراض رواني و جسمي شده و ممكن است جان خود را از دست بدهند، و يا مرتكب جناياتي شوند كه تاوان بزرگي بر جامعه خواهد گذاشت، در اسلام راههاي مختلفي براي برطرف سازي غم واندوه از ديگران پيش بيني شده است، از جمله صلهي رحم، نوازش ايتام، احترام به پدر و مادر، از احوال يك ديگر خبر گرفتن، سلام نمودن به يكديگر، شاد نمودن دل مومنان با چيز هاي حلال و...، البته بايد توجه داشت كه در اين بين افراد كهنسال و ايتام و فقرا ممكن است بيش از ديگران گرفتار اين مشكل باشند پيامبر اسلام درخطبه معروف شعبانيه خود تأكيد ميدارد كه: «بر پيرمردان و پير زنان خود ترحم كنيد وكودكان خود را نوازش نماييد و با يتيمان مردم نيكي كنيد كه بعد از شما با يتيمان شما نيكي كنند 7.»
3) غربت
يكي ديگر از معضلات بزرگ در جوامع مختلف، دوري از وطن و مهاجرت و غربت از ملك و جاه خويش است، مهاجرت ممكن است عوامل مختلف داشته باشد؛ اما انچه مهم است نحوه برخورد انصار با آنان است، هرچند غربت معاني عرفاني ژرفي دارد كه در اين مقال از موضوع سخن خارج است؛ اما بهرحال اين امر نيز يك پديده اجتماعي مشكل آفرين است هم براي كساني كه غربت دامن گير آن شده است و هم براي كساني كه پيامدهاي ظاهري آن بر آنان وارد گرديده است.
ماه مبارك رمضان اين فرصت را فراهم ميكند كه انسان بدختي ديگران را درك نمايد و براي رفع آن قدمهاي مثبت را بردارد، ولي جاي بس تأسف است كه در بسياري از كشور هاي ثروتمند دنيا اميال نفساني غالب زندگي روز مره آنان شده است و همه چيز را براي خود خواستن و منافع مضلومين را زير پا گذاشتن بخش عمدهي از زندگي آنان را تشكيل ميدهد، كم نيست آماري كساني كه در گيرو دار اين پديده غم انگيز قرباني اميال نفساني بسياري از صاحبان ثروت و قدرت كشورهاي مهاجر پذير گشته اند و متأسفانه در برخي از كشور هاي اسلامي نيز اين امر بوضوح رخ مينماياند و دل بسياري ازغريبان بي سرپناه را بدرد مي آورد. اما بايد بياد داشته باشيم كه در فرهنگ اسلامي روح همكاري و هم جواري ميان مهاجرين و انصاري كه خودرا با اخلاق و رفتار نبوي و دستورات خداوند متعال تربيت نموده اند، بايد طوري حاكم باشد كه در عصر پيامبر بود ه است، ايثار و فداكاري در ميان اصحاب پيامبر تا حدي است كه فرد گرسنه ميخوابد و مهاجرين را در خانه هاي خود جاي ميدهد و شكم آنان را سير مينمايد و خود گرسنه ميخوابد، شايد در ذهن عده اي اين امر خطور كند كه آنان مردمان بدوي و كم فكري بودند كه جاهلانه تحت تأثير افكار يك فرد استثنايي قرار گرفته بودند و در دنياي متمدن امروزي هر كس بايد كولاه خود را بر سرش محكم نگهدارد وبس؛ اما اگر اندكي تأمل شود در مي يابيم كه بسياري از پيشرفتهاي اسلام در آن عصر در صحنه هاي مختلف كه زبان خاص وعام را به اعتراف واميدارد بخاطر همين فداكاريها و از خود گذشتگيها بوده است، و امروزه هم در هر كشوري كه آن فرهنگ حاكم گردد بي شك در تمام صحنه ها پيشرفت هاي قابل توجهي خواهد نمود.
در ماه مبارك رمضان اگر كسي خود را روزه دار واقعي بپندارد ميتواند به اين درجه از ايمان راسخ برسد، كه در آن صورت قطعا نسبت به اين همه نابرابرهاي كه در حق غربا و مهاجرين بدبخت صورت ميگيرد، ساكت نخواهد نشست، و متأسفانه بسياري از حرفهاي ناگفتني در اين زمينه در ميان برخي جوامع اسلامي مشاهده ميشود كه چون قلم به اين جا رسيد سر بشكست.
4) اسارت
اسارت نيز يكي ديگر از معضلات اجتماعي جهاني است اين امر در دنياي معاصر، آنقدر شكل فجيع و مفتضحانهي بخود گرفته است كه دل هر صاحب دركي را بدرد ميآورد، سياه چال هاي مخوف در كشورهاي مختلف دنيا اعم از كشور هاي بظاهر متمدن و پيشرفته تا كشور هاي جهان سوم چيزي نيست كه انسان به سادگي بتواند آن را بيان و حتي درك نمايد، هرچند در زمانهاي قديم نيز اين مسئله يك امر بسيار وحشتناكي بوده است ولي امروزه با وسايل و انواع واقسام ابزار هاي شكنجه كه نه حقوق بشر در آنجا راه دارد و نه حقوق حيوانات وحشي، وحشتناكترين بلاها بر سر بسياري از انسانهاي مظلوم و بي گناه ميآيد، از وضعيت فجيع اسراي در بند اسراييل، انگليس، آمريكا، همانند ابو غريب و گوانتا نامو و اتاقهاي مخفي شكنجهي نيرو هاي آمريكايي در كشورهاي اروپايي كه اخيرا در صفحات انترنت بچشم ميخورد گرفته تا زندانهاي معمولي در تمام نقاط عالم كه بخش عمده از آنان را بيگناهان تشكيل ميدهد چيزي نيست كه به آساني از كنار آن گذشت و به آن توجه نكرد، از اينرو است كه ائمه معصومين (ع) يكي از دعاها و درخواست هاي مخلصانه شان را خصوصا در ماه مبارك رمضان خلاصي و آزادي انسانهاي در بند قرار ميدهند.
5) فساد
يكي ديگر از مشكلات جوامع بشري فساد و بي بند و باري هاي اخلاقي، اداري، اقتصادي و...، مي باشد، همانطوري كه اشاره رفت شايد يكي از علت هاي اين نابسامانيها همان فقر مالي و اقتصادي باشد؛ اما بايد توجه داشت كه اين امر نيز از عوامل متعددي نشأت ميگيرد، بهرحال اين معضل واقعيتي است كه چه بخواهيم و چه نخواهيم جوامع مارا تهديد ميكند اين ماه فرصتي است كه انسان خود را بيمه نمايد ودست بر دعا بردارد و از خداوند بخواهد كه: «اللهم اصلح كل فاسد من امور المسلمين8»
جاي تأسف است كه امروزه فساد هاي چون فحشاء، قمار، اعتياد و...، دامن گير بسياري از جوانان پاك و پاكيزه ما شده است و آنان رادارد بسوي گنداب ميكشاند و در سراشيبي سقوط قرار ميدهد.
6) مريض
يكي ديگر از مشكلات روز مره ما انسانها دست و پنجه نرم كردن با مريضي و كسالت هاي جسمي است، بيماري ممكن است علت هاي گوناگوني داشته باشد؛ اما آنچه مسلما نقش اساسي در اين زمينه دارد پر خوري و هميشه سير بودن است كه همه پزشكان نسبت به آن اتفاق نظر دارند.
مباحث پيرامون اين امر را از كتاب آقاي دكتر الكسي سوفورين «طبيب روسي» بنام (روزه، روش نوين براي درمان بيماريها ترجمه جناب آقاي محمد جعفر امامي و با مقدمه آيه الله مكارم شيرازي) دنبال مي كنيم.
دكتر سوفورين «معتقد است: اين روزه طبي كه او توصيه ميكند يك خانه تكاني قطعي براي بدن بوده و موجب نظافت كامل تمام دستگاهها و تمام سلولهاي بدن ميگردد و عوامل بيماري را بكلي بيرون مي ريزد.
اين كتاب بر اساس تئوري خاصي بنا شده كه مؤلف با مطالعات و آزمايشات فراوان خود بآن رسيده است، تئوري اورا مي توان در چند اصل زير خلاصه كرد(دقت كنيد)
1- در اثر خوردن غذاهاي گوناگون مقداري غذا از دستگاه هاضمه ميگذرد و صرف سلولهاي بدن نميشود؛ بلكه در زير پوست بدن و اطراف قلب و ساير مراكز حساس بدن، بعنوان ذخيره ميماند. همينها هستند كه پس ازمدتي توليد عفونتهاي گوناگون كرده، سبب بروز بيماريهاي مختلف ميشوند، هرقدر درجه عفونت و ميزان مواد اضافي بيشتر باشد بيماري شديدتر خواهد بود، و طبعا نامهاي تازهاي به خود خواهد گرفت ولي اصل و ريشهي همهي اين بيماريها يكي است و آن نمو ميكروبها و ويروسها است؛ زيرا زندگي آنها تنها در محيطي ممكن است كه داراي كثافات و مواد غذايي زائد بوده باشد.
2- بنا بر اين براي معالجه بيماريها و از بين بردن ميكروب ها بايد قبل از هر چيز اين زباله را بيرون ريخت واين در صورتي ممكن است كه غذا به بدن نرسانيم و تنها آب به آن بدهيم در اين صورت بدن خود بخود مواد غذايي وعفوني را از ذخيره گاه بيرون آورده و مصرف ميكند تا كثافات تمام گردد كه آن وقت ريشه بيماري كنده شده و جسم علامات پايان يافتن آن را بنحوي كه در كتاب مي خوانيد ارائه ميدهد.
3- امتياز اين راه بر راههاي ديگر درماني از اين نظر است كه اين راه بطور طبيعي ريشه بيماري را قطع ميكند وتمام بدن را به اصطلاح واكسيناسيون مينمايد در صورتيكه در طرق ديگر از داروهاي مسمومي براي كشتن ميكروب استفاده ميشود و اين داورها خواه ناخواه اثر سوء روي بافتهاي سالم بدن ميگذارد و بدن در برابر آنها واكنش نشان ميدهد؛ اما روزه طبي چينن نيست و حسن اثر روي تمام بدن خواهد گذاشت.
4- ديگر اينكه اين روزه طبي در يك نوبت تمام بيماريها را درمان ميكند ولي معالجات ديگر فقط بهمان بيماري اختصاص مييابد كه براي درمان آن كوشش ميشود و چه بسا اگر بيمار، بيماري ديگر داشته باشد ممكن است داروهاي معالج اين بيماري، آن را تحريك كند در نتيجه آن بيماري شدت يابد 9».
باكمي دقت در متون ديني اسلام نيز در مي يابيم كه علت اصلي امراض، پر بودن معده و نبود تخليه درست آن ميباشد، در حديثي از پيامبر گرامي اسلام چنين آمده است كه «المعدة بيت كل داء و الحمية رأس كل دواء.10» (معده خانه تمام درد هاست و امساك بالاترين دارو.)
همين مطلب با عبارت ديگري ازامام كاظم (ع) نيز نقل شده است «الحمية رأس كل دواء و المعدة بيت الادواء.11» (امساك سر آغاز هر دارو و معده خانه همه درد هاست)
هما نطوريكه در اصول سابق كه فشرده مندرجات كتاب است اشاره شد بعقيده مؤلف استفاده از داروهاي پزشكي غالبا خالي از يك عيب بزرگ نيست و آن اينكه بسياري از آنها توليد يكنوع مسموميت تدريجي ميكند و بيماريهاي ديگري را تحريك مينمايد، در حاليكه مداوا از طريق روزه طبي اين عيب بزرگ را ندارد و هيچگونه عكس العمل نا مطلوبي از خود نشان نخواهد داد.
قابل توجه اينكه اين موضوع نيز در روايتي جالبي از يكي از پيشوايان بزرگ اسلام درمنابع حديثي ما بطرز آشكاري بيان گرديده است «ليس من دواء الا و يهيج داء و ليس شيء في البدن انفع من امساك البدن مما يحتاج اليه12» (هيچ دوائي نيست الا اينكه بدنبال خود مريضي را خواهد داشت، و هيچ چيزي براي بدن سودمند تر از خود داري بدن از آنچه كه به آن نياز دارد(غذا) نمي باشد.)
نكته قابل توجه ديگر اينكه اين نوع درمان طبي كه پزشكان به آن رسيده اند شايد در طي عمريك فرد يكي دوبار بيشتر تكرار نخواهد شد آنهم با بسياري از مشكلاتي كه ممكن است در پي داشته باشد؛ زيرا دستور آن چهل روزه و بدون مصرف هر نوع غذا بجز آب است كه تحمل آن براي بسياري امكان پذير نيست و يا اينكه تمرين و ممارست بسيار ميطلبد، اما طبق دستور اسلام اين مهم بايد سال يكبار تكرار شده و كليهي اجزاء بدن در هر سال با اين شيوه تصفيه گردد و درضمن بسيار ساده و قابل تحمل است و همه افراد در بيشتر سنين ميتوانند آنرا اجرا نمايد و زمانش هم يك ماهه بوده كه ده روز كمتر از روزه طبي ميباشد.
اما بهر حال همانطور كه قبلا اشاره شد نبايد فوايد روزه را فقط در همين فوايد جسمي و حد اكثر اجتماعي آن دانست بلكه روزه خود نيز يك دستور ديني و الهي است كه جنبه عبادي داشته و باعث تقويت روح وجان آدمي ميشود و راههاي رسيدن به معبود حقيقي را براي انسان فراهم ميسازد و زمينه را براي در ست انديشيدن در باره جهان هستي فراهم مي نمايد و اگر همراه با دستورات مستحبي و واجبي آن بطور كامل انجام بگيرد جهان بيني انسان را نسبت به سرنوشت او تغيير داده و اور از قيد و بند بسياري ازامورات دنيوي رهايي خواهد بخشيد.
پايان
محمد اكبري پسابندي
تاريخ 20/7/1385 هجري شمسي، مصادف با 19 رمضان المبارك 1427 هجري قمري
پاورقي
1- قرآن كريم سوره بقره آيه 183.
2- روزه، انتشارات در راه حق ص8.
3- كليات مفاتيح الجنان ص 351 ذيل فضيلت ماه مبارك رمضان.
4- همان ص377 دعاي ابو حمزه ثمالي.
5- روزه، انتشارات در راه حق. ص18 بنقل از كافي ج4ص181 و وافي ج2 كتاب الصيام ص6.
6- همان بنقل از وافي ج2 كتاب الصيام ص8.
7- كليات مفاتيح الجنان ص352.
8- همان ص357.
9- روزه، روش نوين براي درمان بيماريها، دكتر سوفورين، ترجمه محمد جعفرامامي. ص4-5.
10- همان ص6 بنقل از بحارالانوار ج14.
11- همان ص6 بنقل از سفينه البحار ماده طبيب.
12- همان ص7 بنقل از سفينه البحار ماده طب.